Prawo konstytucyjne - wszystko, co trzeba wiedzieć

"Prawo konstytucyjne” w literaturze prawnoustrojowej oraz w nauce prawa określane jest także jako „prawo państwowe” i „prawo polityczne”. Odwołuje się do najważniejszego aktu prawnego w kraju, jakim jest Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej i obejmuje całokształt norm prawnych, obowiązujących w państwie.

Na studiach prawniczych tej dziedzinie poświęca się wiele miejsca, m.in. z uwagi na zawiłości konstytucyjne, z którymi mamy do czynienia w Polsce w ostatnich latach. To jeden z przedmiotów, o którym studenci mówią, że jest fascynujący, aczkolwiek trudny. Jest to jednak “niezbędnik”, bez którego ukończenie studiów prawniczych ani dalsza praca w zawodzie nie byłaby możliwa. Co warto wiedzieć o prawie konstytucyjnym?

Pojęcie prawa konstytucyjnego

Prawo konstytucyjne, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się do Konstytucji, która jest najważniejszym aktem prawnym w naszym kraju. Co istotne, pojęcie prawa konstytucyjnego analizowane jest w sposób dwojaki:

1. Jako wyodrębniony system praw i norm prawnych, które tworzą określoną gałąź prawną;
2. Jako odrębna dyscyplina nauk prawniczych.

Zgodnie z powyższym, pojęcie i przedmiot prawa konstytucyjnego mogą być rozumiane w wyższym lub szerszym zakresie, co określa przedmiot prawa konstytucyjnego i zostało dokładniej omówione poniżej.

Według typowej wykładni, jak uważa M. Grant, prawo konstytucyjne to spisane akty prawne, stanowiące ustawę zasadniczą w państwie, ale także i synonim ustroju politycznego, który funkcjonuje w danym kraju.

Co wchodzi w skład prawa konstytucyjnego?

Prawo konstytucyjne zawiera całokształt norm prawnych, obowiązujących w danym państwie, które określają najistotniejsze aspekty życia społecznego, gospodarczego itd. i regulują kwestie działania podstawowych instytucji ustroju politycznego w kraju. Jako normy konstytucyjne rozumie się tu przede wszystkim akty prawne i normy w nich zawarte, o przeróżnej mocy. To, co je łączy to fakt, że przedmiotem ich regulacji są instytucje oraz zasady ustroju politycznego państwa.

Źródłem prawa konstytucyjnego w Polsce jest Konstytucja, która funkcjonuje jako najwyższe prawo Rzeczypospolitej Polskiej, na co wskazuje art. 8 ust. 1 Konstytucji RP z 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483). Tym samym, prawo konstytucyjne tworzy wzorzec dla wszystkich innych aktów prawnych i jest wyznacznikiem poprawności ustawodawstwa zwykłego. Można więc wskazać, że w jego zakres wchodzą wszystkie inne kategorie prawne, ponieważ to właśnie przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio - chyba, że z ich treści wynika co innego.

Co jest przedmiotem prawa konstytucyjnego?

Jak wskazano wyżej: pojęcie i przedmiot prawa konstytucyjnego analizowane są w znaczeniu węższym oraz szerszym. Wiąże się to z przedmiotem prawa konstytucyjnego. A zatem można wskazać, że - w znaczeniu wąskim - prawo konstytucyjne odnosi się tylko do norm zawartych w konstytucji jako ustawie nadrzędnej w Rzeczpospolitej Polskiej oraz, ewentualnie w innych aktach, mających rangę konstytucyjną. Wszystkie te normy mają szczególną moc prawną. Co istotne, tej mocy prawnej nie bierze się pod uwagę kiedy wskazuje się na szerokie znaczenie pojęcia prawa konstytucyjnego oraz jego przedmiot. Wówczas istotne znaczenie ma tylko treść norm prawnych.

Oznacza to, że tak rozumiane prawo konstytucyjne odróżnia się od innych dziedzin prawa głównie tym, że reguluje specyfikę stosunków społecznych, a także ustrój polityczny, społeczno-gospodarczy i inne, najważniejsze kwestie funkcjonowania państwa, a także prawa i wolności jednostek. Co, jednak istotne, te normy prawne mają różną moc prawną - zarówno wyższego, jak i niższego rzędu. Przykładem są tu państwa, w których nie ma pisanej konstytucji, a wszystkie normy prawne zawierają się w ustawodawstwach zwykłych, np. Wielka Brytania.

Źródła prawa konstytucyjnego w Polsce

Prawo konstytucyjne w Polsce opiera się na systemie źródeł prawa określonych w Konstytucji RP z 1997 roku. Do najważniejszych zalicza się:

• Konstytucję – akt prawny o najwyższej mocy obowiązującej, fundament całego systemu prawa,
• ustawy konstytucyjne – przyjmowane w wyjątkowych sytuacjach (np. w okresach przejściowych),
• ustawy zwykłe – regulujące szczegółowe kwestie ustrojowe, podlegające jednak Konstytucji,
• ratyfikowane umowy międzynarodowe, szczególnie te zatwierdzone za zgodą parlamentu,
• rozporządzenia i akty prawa miejscowego – wydawane na podstawie i w granicach ustaw.

Hierarchiczny układ tych źródeł gwarantuje spójność systemu prawnego oraz jego podporządkowanie zasadom konstytucyjnym.

Konstytucja jako najwyższy akt prawny

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej jest ustawą zasadniczą, która stoi na szczycie hierarchii źródeł prawa. Zgodnie z art. 8 Konstytucji, „Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej”. Oznacza to, że wszystkie inne akty prawne – ustawy, rozporządzenia, umowy międzynarodowe – muszą być zgodne z jej zapisami.

Konstytucja określa podstawowe zasady ustroju państwa, prawa i wolności obywateli, a także strukturę oraz kompetencje organów władzy publicznej. Jest także bezpośrednio stosowana przez sądy i organy administracji, co podkreśla jej wyjątkową rolę w praktyce prawnej.

Kontrola konstytucyjności prawa – rola Trybunału Konstytucyjnego

W Polsce organem odpowiedzialnym za kontrolę zgodności prawa z Konstytucją jest Trybunał Konstytucyjny. Do jego kompetencji należy m.in.:

• badanie zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją,
• rozstrzyganie sporów kompetencyjnych między organami władzy,
• orzekanie o zgodności z Konstytucją działalności partii politycznych,
• rozpatrywanie skarg konstytucyjnych obywateli.

Orzeczenia Trybunału mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, co oznacza, że zakwestionowany akt prawny traci moc w zakresie uznanym za niezgodny z ustawą zasadniczą.

Prawo konstytucyjne w Polsce na tle innych państw

Choć podstawy prawa konstytucyjnego są podobne w wielu krajach demokratycznych, istnieją istotne różnice w jego kształcie i źródłach.

• Polska – posiada spisaną Konstytucję z 1997 roku, która jednoznacznie określa hierarchię prawa i funkcjonowanie organów państwowych.
• Stany Zjednoczone – opierają się na Konstytucji z 1787 roku, jednej z najstarszych wciąż obowiązujących na świecie, oraz na orzecznictwie Sądu Najwyższego.
• Wielka Brytania – nie ma jednolitej spisanej konstytucji; prawo konstytucyjne opiera się na aktach prawnych, orzecznictwie sądów i zwyczaju konstytucyjnym.
• Niemcy – posiadają Ustawę Zasadniczą (Grundgesetz), która po II wojnie światowej stała się fundamentem demokratycznego porządku państwa.

Porównania te pokazują, że choć cele prawa konstytucyjnego są uniwersalne – ochrona praw jednostki i określenie ustroju państwa – to jego formy i źródła różnią się w zależności od tradycji prawnej i historii danego kraju.

Czym zajmuje się prawo konstytucyjne?

Ze względu na swoją specyfikę prawo konstytucyjne objawia się na trzech płaszczyznach:

1. Reguluje kształt ustroju państwa oraz zasady jego funkcjonowania, a zatem można zatem wskazać, że, w szerokim rozumieniu, określa treść norm prawnych, zaliczanych do innych gałęzi prawa;
2. Prawo konstytucyjne reguluje formy kształtowania nauk prawnych, a także tryb procedury tworzenia aktów prawnych i określa ich hierarchię. Tym samym jest nadrzędnym aktem prawnym, który określa ramy i sposób tworzenia się i rozwoju systemu prawa w kraju;
3. Prawo konstytucyjne, bazujące na Konstytucji, jako nadrzędnym akcie prawnym w kraju, określa zasady, które przenikają do innych gałęzi prawa; mowa tutaj o granicach norm prawa konstytucyjnego oraz innych gałęzi prawa, które wskazywane są potem w szczegółowych regulacjach w odrębnych dziedzinach prawa, np. prawa karnego, finansowego itd.

Prawo konstytucyjne jest całokształtem norm prawnych, regulujących ustrój polityczny i społeczno-gospodarczy w kraju. Jako szczególne prawo polityczne określa kompetencje, a także zakres działania organów o charakterze politycznym i wyznacza politykę, która jest rozumiana jako system rządzenia państwa. Jako prawo państwowe reguluje podstawy ustroju w kraju, a, jako prawo konstytucyjne, kładzie nacisk na fakt, że najważniejsze regulacje prawne zawarte są w Konstytucji, a w Polsce obowiązuje hierarchiczność aktów prawnych.